Hoe vaker de google auto langs komt, hoe beter. Niet alleen voor inbrekers maar ook voor de politie of AIVD. Zo is er vorig jaar in Groningen nog een overval opgelost via google street                                       view, zo vermeldt http://www.nu.nl/internet/2025221/overval-vastgelegd-op-google-streetview.html Dat is natuurlijk heel mooi, maar mensen met een dubbelleven moeten nu wel extra oppassen. Niet dat ik een voorstander ben van een dubbelleven, maar het zou erg zijn als de wereld door street view in een bekrompen dorp verandert waarin iedereen elkaar in de gaten houdt. Google zegt in antwoord op kritiek dat ‘volledige privacy echt niet meer van deze tijd is’.  

Street view is de gedroomde bron van informatie voor toekomstige generaties historici, sociologen, sociaal geografen, enzovoorts, (mits de verouderde street views worden gearchiveerd). Dat geld overigens ook voor de e-mails en alle andere gegevens die en masse elektronisch worden opgeslagen. De netwerken die nu automatisch in kaart worden gebracht, zijn behalve voor terrorisme-experts een schat aan onderzoeksmateriaal voor antropologen, sociologen, economen, gedragsdeskundigen en cultuurhistorici. Voor het eerst in de geschiedenis is het mogelijk een nagenoeg compleet beeld te krijgen van het maatschappelijk weefsel, met alle netwerken, subnetwerken, en verbindende netwerken tussen de verschillende maatschappelijke sectoren en lagen. Mobiliteit op de sociale ladder kan op een uitputtende manier in kaart worden gebracht. In hoeverre speelt erfelijke aanleg hierbij een rol en in hoeverre cultuur? Processen als culturele assimilatie en taalveranderingen kunnen tot op individueel niveau worden getraceerd.  De vraag is waar de vrije wil blijft in al dit uitgepluis.  

Terug naar street view. De manier waarop het beeldmateriaal voor streetview wordt verzameld is nog tamelijk ouderwets. Met de huidige stand van techniek zou er een veel dekkender web van foto’s mogelijk zijn. Een supercomputer downloadt alle foto’s van het wereldwijde web en plakt deze aan elkaar met autostitch. In de toekomst zal de langverwachte quantumcomputer hier zijn nut kunnen bewijzen. (ook voor het automatisch opsporen van door justitie gezochte personen) Voor druk bezochte plekken is dan per seconde een nieuwe update van street view beschikbaar. Dan is trouwens iedere camera standaard met GPS uitgerust, zodat iedere foto van GPS-coördinaten voorzien moeiteloos gelinkt wordt aan de kaart.  Kaart en werkelijkheid zullen steeds verder met elkaar versmelten.

Matt Beck schrijft in een recensie van het boek ‘The world without us’ van Alan Weisman: ‘The bad habit of ingratitude, abominably misnamed “environmentalism,” has led many to the horrid belief that the earth would be better off were it not for our presence.’ Het is een mening die je inderdaad vrij vaak hoort, dat het maar het beste zou zijn als we uit zouden sterven; niet erg voor de planeet aarde en bovendien onze eigen schuld, dikke bult. Beck wijst in zijn recensie (http://www.southernliterarymessenger.com/0101/declinismdeclined.htm) op het opvallende verschijnsel dat voornamelijk de mensen die het meest comfortabel leven het meest enthousiast spreken over het einde van de wereld. Een Somalische vrouw in een vluchtelingenkamp zul je daar niet over horen. Even verderop laat hij de term ‘doomer porn’ vallen. Onder die noemer kunnen bijvoorbeeld de boeken Straw dogs van John Gray en Collapse van Jared Diamond worden geschaard. (En uiteraard films als “An inconvenient truth”.) Met andere woorden: het lezen van deze boeken is niet meer dan een hypocriete vorm van vrijetijdsbesteding, de lezer zal er geen vliegvakantie minder om nemen. Er wordt bovendien gesuggereerd met de term ‘doomer porn’ dat een perverse fascinatie voor ons eigen einde de drijfveer is achter dit soort apocalyptische lectuur.

Nu heb ik het boek van Weisman niet gelezen, maar wel zijn artikel dat er de blauwdruk van vormt: http://discovermagazine.com/2005/feb/earth-without-people. Ik vind het een fascinerend gedachtenexperiment, een mooie poging om te ontsnappen aan antropocentrisme. Het is een paradox want een aarde niet meer door mensen waargenomen, bestaat die nog wel? Sommige filosofen beweren van niet. Het is in elk geval een aarde die zichzelf niet meer kent.

Om in te gaan op Beck’s sneer naar milieu-activisme als vorm van ondankbaarheid: het lijkt mij niet dat ondankbaarheid de oorzaak is van de mening dat de mens maar beter van de aarde kan verdwijnen. Het lijkt mij eerder een vorm van geprojecteerde zelfhaat. De zelfhaat van de ecoloog heeft oude wortels. Die is even oud als de mens. Lees het oude testament er maar op na, met alle plagen en rampen die de schepper op zijn mensenkinderen loslaat. De ecologische voetafdruk is een eigentijdse versie van de erfzonde. Een orkaan als Katrina is het hedendaags equivalent van de wrake Gods voor onze teugelloze manier van leven.

Het is de vraag hoeveel beter een mens ervan wordt om boeken over zijn aanstaande ondergang te lezen, zeker als dat leidt tot defaitisme en daarmee zijn ondergang als soort alleen maar bespoedigt. Je zou het boek van Weisman kunnen zien als een misantrope fantasie, troost voor de teleurgestelden. Een wensdroom die door en door romantisch is: de natuur die overwint. Ik vind het een troostrijke gedachte dat de planeet aarde zonder mensen welig zal tieren, dat de mensheid slechts een rimpeling zal zijn geweest op de aardkorst. En dat er -misschien nog een paar honderdduizend jaar- door oerwouden overwoekerde ruïnes zijn die zullen herinneren aan de mens.

Als de wereld het zo goed zonder mensen kan stellen wat doen we hier dan eigenlijk? Dat is de achterliggende vraag bij Weisman’s boek. We passen niet op een vanzelfsprekende manier in de wereld. We zijn voorgoed vreemden geworden, niet meer deel van de natuur, (althans dat denken we) maar ook niet meer in staat om te geloven in een door ons gecreëerde betere wereld. ‘De boel bij elkaar houden’ (Job Cohen) dat is het zo’n beetje. Het enige paradijs dat we ons nog kunnen voorstellen is een paradijs zonder mensen. De planeet aarde als vredige, groene graftombe van de mensheid. Een schamele troost.

Trouwens, mét mensen zou het nieuwe Eden ook niet alles zijn, volgens de Talking Heads:

Once there were parking lots

Now it’s a peaceful oasis

(You’ve got it, you’ve got it)

This was a pizza hut

Now it’s all covered with daisies

(You’ve got it, you’ve got it)

I miss the honky tonks

Dairy queens and 7-Elevens

(You’ve got it, you’ve got it)

And as things fell apart

Nobody paid much attention

(You’ve got it, you’ve got it)

I dream of cherry pies,

Candy bars and chocolate chip cookies

(You’ve got it, you’ve got it)

We used to microwave,

Now we just eat nuts and berries

(You’ve got it, you’ve got it)

This was a discount store,

Now it’s turned into a cornfield,

(You’ve got it, you’ve got it)

Don’t leave me stranded here,

I can’t get used to this lifestyle

(Nothing but) Flowers – ‘naked’

De curiositeitenwinkel is te vergelijken met een lexicon van in onbruik geraakte uitdrukkingen. Het is een Babylon van anachronismen die zich met elkaar proberen te verstaan, één groot rariteitenkabinet. Gestolde koortsdroom, catalogus van elkaar beconcurrerende verlangens, diaspora van geveilde inboedels, vanitasstilleven dat je kunt binnenstappen.

Achter de beveiligde winkelruit begint die andere wereld, een wereld van fernweh, een wereld van Jules-Verne-avonturen, Kuifjedromen. Een wereld zonder vrouwen, een seksloos universum. Wereld van sublimatie, herinnering, vrede.

Sinds een paar weken ben ik de gelukkige bezitter van een Encyclopaedia Britannica. Bijna had ik hem in de kringloopwinkel laten staan. Ik stond alweer buiten, op het punt op mijn fiets te stappen, in gedachten nog bij de Britannica. Overweldigd door een vlaag van hebzucht moest ik weer naar binnen. Met kloppend hart in mijn keel wachtte ik mijn beurt af in de rij voor de kassa. Zou een ander er vlak voor mijn neus vandoor gaan met deze schatkamer van kennis? Ik had geluk. Voor slechts €60 zou de in fraai kunstleder gevatte 23-delige strekkende meter geleerdheid bij me thuisbezorgd worden. Een spotprijs als je bedenkt wat de oorspronkelijke eigenaar voor de encyclopedie moet hebben neergeteld. Het monument bleek al meer dan een half jaar in de winkel te staan. Onbegrijpelijk!

Een deel van de Britannica openslaan is een duik nemen in een oceaan van kennis. Zeer uitgebreide, vaak rijk geïllustreerde artikelen over de meest onverwachte onderwerpen. Een paar voorbeelden. Aan peyotisme, het rituele gebruik van de peyote-cactus bij de indianen, wordt maar liefst anderhalve pagina gewijd. Het perpetuum mobile wordt in 2 pagina’s behandeld, uiteraard met plaatjes. De Perzische geschiedenis krijgt 35 bladzijdes. De geschiedenis van de spotprent: 10 bladzijdes met louter illustraties!

Een papieren encyclopedie is belichaamde, tastbare kennis. Kennis waar je je grijpgrage handjes doorheen kunt laten gaan, kennis die je kunt besnuffelen. Dat schept een fysieke band met kennis die je achter een computer niet krijgt. Je stuit op verrassingen die bij de electronische versie niet mogelijk zijn. Bladerend door de Britannica kom je onderwerpen tegen als: de geschiedenis van de letter p, tanks in de eerste wereldoorlog, vergeten ontdekkingsreizigers, verschillende typen harnassen, duizendpoten,… etcetera, ectetera. Een onuitputtelijke reeks verrassingen, onuitputtelijk voedsel voor mijmeringen en wilde associaties .

De Britannica heeft wat de virtuele encyclopedie door zijn gebrek aan massa en volume mist: monumentale allure. De Britannica: overblijfsel van een imperium, samenvatting van de wereld, koninkrijk om uren in rond te dwalen, 20.000 mijlen onder zee.

Aan het schroefpatroon te zien moet dit een tornado met meerdere slurven zijn geweest. Het doet me denken aan krabbels op blaadjes waarop een nieuwe pen wordt getest. Handtekening van de tornado, handtekening van het noodlot. Die andere sporen, min of meer evenwijdig aan de voren in de akker, lijken van een tractor. Een joyride van het zoontje van de boer.

Terug naar het roken. De machine, belichaming van een ideaal, is veranderd. Daarmee is het ideaalbeeld van de mens veranderd. De mens die zich spiegelt aan de rokende machine is ouderwets. De computer is een machine zonder eigenschappen. Het nieuwe ideaal is dienovereenkomstig: een mens zonder eigenschappen, een flexibele, programmeerbare mens.

Wat ik ook al niet begrijp aan al die hulpplannen zijn de enorme bedragen waarmee de overheden de stagnerende economie uit het slop willen trekken (de zg. helikopter-methode, dwz.: met geld gaan strooien). Er lijkt sprake te zijn van een umwertung aller Werte. Jarenlang was Nederland het braafste jongetje van de Euroklas, met zijn Zalmnorm. Er wordt gezegd: dit is een noodsituatie, als we niet ingrijpen komt er een systeemcrisis. Het bancaire systeem gaat onderuit als iedereen zijn geld wil opnemen. Dat lijkt me duidelijk. Maar ik dacht dat juist het probleem was dat er teveel op de pof is geleefd. Dat wordt alleen maar erger met een geld strooiende regering. Men verwijst naar Keynes die zegt: bij een krimpende economie moet de overheid juist geld uitgeven. Ik herinner me vaag de economielessen waarin dat aan bod kwam. Het waren de barre tijden van Ruding die juist het omgekeerde deed met zijn bezuinigingen. En waar ik helemaal afhaak is het moment waarop me verteld wordt dat de overheid op zijn beurt ook weer afhankelijk is van banken om zijn plannen te kunnen bekostigen.  Dezelfde banken die nu worden gematst? Een vicieuze cirkel….. Het lijkt me dat de definitieve klap alleen nog maar erger wordt met al dit kunst en vliegwerk.

De economie doet me denken aan een tekenfilmfiguur die in de lucht blijft doorlopen terwijl de afgrond onder hem gaapt. Regeringssteun is een manier om de tekenfilmfiguur nog een paar stappen door te laten lopen in de lucht.

Wat te doen? Alvast een vooraad whisky aanleggen als ruilmiddel voor als de banken plat gaan? Noodrantsoenen aanleggen en een zuiveringsinstallatie aanschaffen voor slootwater? Structurele maatregelen nemen om zelfvoorzienend te worden? In het kerstnummer van Vrij Nederland stond een artikel ‘Survival chic’ met tips om in stemming te komen. Wat dacht u van: ‘een Mobiflex draagbaar sheltersysteem, professionele walkietalkies, een draagbare zonnepaneelkit om batterijen op te laden, Maxa Beam-zoeklichten, een politieradioscanner, een HOPE (High Office Parachute Escaper) en ATACS (All-terrain, All-purpose Cart Sleds’. Surf voor nog meer inspiratie naar urban survivalists. De toekomst is aan de autarchen.

Wat me vooral verbaast is de enorme tijdsspanne tussen het eerste type lamp en de laatste. Een periode van meer dan 2500 jaar. Hoe is dat te verklaren? Zou er niet één persoon zijn geweest in al die eeuwen die het lumineuze idee kreeg om maar meteen die tuit eraan te boetseren? Of zou deze meteen zijn gestenigd, beschuldigd van hekserij waarbij diens uitvinding voor generaties taboe zou zijn verklaard?

Een mogelijke verklaring is dat niemand zich werkelijk verdiepte in de olielamp. Het ding voldeed redelijk, er was geen echt probleem. Je moest natuurlijk wel (vooral bij de eerste exemplaren) oppassen dat de brandende pit er niet uit viel, of dat je olie morste. De uitvinders, degenen die inzagen wat er beter zou kunnen, zagen maar een deel van de oplossing. Er was geen researchprogramma voor ‘de ideale olielamp’. Er bestond geen vraag naar. Het idee dat je iets kon uitvinden, iets zelf kon bedenken leefde waarschijnlijk nauwelijks. De wereld was gemaakt door goden. Uitvindingen waren ofwel van de goden afkomstig of van mythische helden, en die laatste werden vrijwel altijd gestraft door de goden voor hun vermetelheid. Een verbetering van een uitvinder moest ongetwijfeld opboksen tegen conservatisme en bijgeloof, maar zou worden overgenomen als de persoon over genoeg sociale status beschikte. Tenslotte ging het om een verbetering, hoe klein dan ook.

De reeks van verbeteringen van de olielamp vormt in zijn geheel een blinde horlogemaker à la Dawkins. Hoewel de term blind niet helemaal klopt, het is eerder een ‘bijziende’ pottenbakker die deze olielamp heeft ontworpen. De evolutie van de olielamp laat zien dat technische ontwikkeling een grotendeels onbewust proces is, dat net zo onbewust verloopt als de natuurlijke selectie. Deeluitvindingen zijn weliswaar bewust, maar het eindpunt ligt niet vast, net zoals de evolutie geen eindpunt kent. Er is geen doeloorzaak bij deze olielamp.

Hetzelfde geldt voor de ontwikkeling van technologie: er is geen eindpunt, geen doeloorzaak. Hoewel deeluitvindingen, bijvoorbeeld de transistor, met een nauw omschreven doel zijn ontworpen, geldt dat niet voor de toepassingen ervan. Een voorbeeld: het internet is ondenkbaar zonder de transistor. Niemand kon deze toepassing van de transistor voorzien. ‘De’ uitvinder van het internet bestaat niet. Het wordwide web is de uitkomst van een onbewuste ontwikkeling, een proces met talloze tussenstappen en stapjes, allemaal stuk voor stuk zeer bewust en zeer doelgericht gemaakt, maar als geheel is de ontwikkeling niet doelgericht en onbewust verlopen. Achteraf lijkt het de bedoeling geweest, maar dat is bedriegelijk. We zijn er door overvallen. Evenmin als er vraag was naar een ideale olielamp is er vraag geweest naar internet. Er is geen bewustzijn achter dit soort ontwikkelingen, geen ‘sturende hand’, geen masterplan.

Evenmin als de mens aan de hand van een blauwdruk is geschapen, is de cultuur die hij heeft gecreëerd het resultaat van een ontwerp. In dat opzicht is er geen fundamenteel verschil tussen technologie, kunst of biologie. Of het nu gaat om de ontwikkeling van machines, de manier waarop stijlen elkaar afwisselen, of het ontstaan van soorten: in alle drie gevallen is er sprake van een blind, onbewust proces genaamd evolutie.

De wereld verandert zo snel dat je het liefst alles zou vast willen leggen op foto. Tenminste, die neiging heb ik. Een van de manieren om dit probleem te omzeilen is het aanleggen van verzamelingen. In verzamelingen laat zich de chaos ordenen. De dingen worden uit hun natuurlijke verband losgerukt, hun verhaal wordt hiermee ontkend. Dat is verlies. Aan de andere kant ontstaat er een nieuwe samenhang, de samenhang van een verzameling. De blik van een verzamelaar zou je panoptisch kunnen noemen; hij wil de dingen in één keer in hun onderlinge samenhang kunnen waarnemen.

Bernd en Hilla Becher gebruiken het woord fysionomie. Fysionomie wil zeggen: iemands karakter aflezen uit zijn of haar gelaatstrekken. De industriële bouwwerken die ze fotografeerden tonen een bepaald karakter. Het zijn portretten van karaktertypes. Karaktertypes die zijn verdwenen.

Deze koeltoren-serie doet me denken aan uitgestorven dialecten of klederdrachten. Het laat een wereld zien waarin regionale tradities en industrialisering nog op een vreemde manier samengaan.