Wobbe van der Meulen

Vanmorgen reed de camerawagen van google street view door mijn straat. Met gemengde gevoelens was ik daar getuige van. Natuurlijk, de openbare ruimte is vrij en iedereen mag er foto’s maken, maar de systematische aanpak van google vind ik niet fijn. Gelukkig woon ik niet op camerahoogte. Street view is omstreden omdat mensen op straat herkenbaar op de foto zouden worden gezet. Verder zou street view een nuttige bron van informatie zijn voor inbrekers. Bij mij valt niks te halen maar ik vind het geen prettig idee dat iedereen waar ook ter wereld via street view in mijn woonkamer zou kunnen gluren.

Hoe vaker de google auto langs komt, hoe beter. Niet alleen voor inbrekers maar ook voor de politie of AIVD. Zo is er vorig jaar in Groningen nog een overval opgelost via google street                                       view, zo vermeldt http://www.nu.nl/internet/2025221/overval-vastgelegd-op-google-streetview.html Dat is natuurlijk heel mooi, maar mensen met een dubbelleven moeten nu wel extra oppassen. Niet dat ik een voorstander ben van een dubbelleven, maar het zou erg zijn als de wereld door street view in een bekrompen dorp verandert waarin iedereen elkaar in de gaten houdt. Google zegt in antwoord op kritiek dat ‘volledige privacy echt niet meer van deze tijd is’.  

Street view is de gedroomde bron van informatie voor toekomstige generaties historici, sociologen, sociaal geografen, enzovoorts, (mits de verouderde street views worden gearchiveerd). Dat geld overigens ook voor de e-mails en alle andere gegevens die en masse elektronisch worden opgeslagen. De netwerken die nu automatisch in kaart worden gebracht, zijn behalve voor terrorisme-experts een schat aan onderzoeksmateriaal voor antropologen, sociologen, economen, gedragsdeskundigen en cultuurhistorici. Voor het eerst in de geschiedenis is het mogelijk een nagenoeg compleet beeld te krijgen van het maatschappelijk weefsel, met alle netwerken, subnetwerken, en verbindende netwerken tussen de verschillende maatschappelijke sectoren en lagen. Mobiliteit op de sociale ladder kan op een uitputtende manier in kaart worden gebracht. In hoeverre speelt erfelijke aanleg hierbij een rol en in hoeverre cultuur? Processen als culturele assimilatie en taalveranderingen kunnen tot op individueel niveau worden getraceerd.  De vraag is waar de vrije wil blijft in al dit uitgepluis.  

Terug naar street view. De manier waarop het beeldmateriaal voor streetview wordt verzameld is nog tamelijk ouderwets. Met de huidige stand van techniek zou er een veel dekkender web van foto’s mogelijk zijn. Een supercomputer downloadt alle foto’s van het wereldwijde web en plakt deze aan elkaar met autostitch. In de toekomst zal de langverwachte quantumcomputer hier zijn nut kunnen bewijzen. (ook voor het automatisch opsporen van door justitie gezochte personen) Voor druk bezochte plekken is dan per seconde een nieuwe update van street view beschikbaar. Dan is trouwens iedere camera standaard met GPS uitgerust, zodat iedere foto van GPS-coördinaten voorzien moeiteloos gelinkt wordt aan de kaart.  Kaart en werkelijkheid zullen steeds verder met elkaar versmelten.

Ongeveer de helft van wat ik op dit blog schrijf zou ik de dagen erna willen weghalen, omdat ik het achteraf maar niks vind. Pretentieus geouwehoer. Pijlen die meters naast het doel gaan. Misschien is schrijven niet zo mijn ding. Schopenhauer schrijft ergens dat sommige schrijvers al schrijvende hun gedachten ordenen; dat zijn de betere schrijvers. Andere schrijvers hebben hun gedachten al op scherp voordat ze met schrijven beginnen -nog beter-. Weer andere, de meesten, lukt het niet om, voor of tijdens het schrijven, enige orde te scheppen in hun verwarde gedachten. Meestal val ik onder de laatste categorie. Omdat ik de veelgemaakte fout maak ergens over te schrijven zonder een echte noodzaak, een urge.  Iemand die echt iets te melden heeft, weet waar hij het over heeft en zal dat op de meest efficiënte manier doen.  Wat heb ik te zeggen? Mijn dromen zijn interessanter dan de dingen die ik in het dagelijks leven meemaak. Maar een combinatie van schaamte en trots weerhoudt me ervan om deze op de blog te zetten. Je dromen, daar moet je zuinig op zijn vind ik. Net als je desillusies. Ook al leest bijna niemand dit blog, een lot dat de meeste blogs treft. Tragiek van de moderne, zijn creativiteit uitlevende mens: meer mogelijkheden dan ooit om zijn diepste zieleroerselen wereldkundig te maken, in welke vorm dan ook, en minder dan ooit zullen deze zieleroerselen gehoord worden in de massale kakafonie die het internet is. 2 miljoen nederlanders dromen ervan schrijver te worden, schijnt. Een idols voor aankomende schrijvers, daar is het wachten op. Of zou het al bestaan? De ikjes van het NRC, natuurlijk, een hall of (10 seconden) fame voor de velen die kúnnen schrijven, soms zitten er juweeltjes tussen. De meeste blogs zijn ikjes, maar dan minder kernachtig geformuleerd, en zonder clou. Of ze gaan over actualiteiten, het nieuws. Mijn oorspronkelijke idee was om een blog als een soort van schetsboek te maken, een soort van kunstzinnig dagboek zogezegd. Dat is niet helemaal gelukt. Het ontaarde in een mijmermoeras vol pretentieuze diepzinnigheden. Omdat ik denk dat niemand daarop zit te wachten, maar vooral omdat ik dat zelf saai begin te vinden wil ik het over een andere boeg gooien. Wat het gaat worden? Dat weet ik nog niet, misschien is dit wel mijn laatste blog. Tenzij ik in de toekomst door een heilig vuur, of een heilige verontwaardiging onstuitbaar wordt gedreven tot mededeling, verkondiging, scheldkannonade of hallelujagezang.

Sinds een paar weken ben ik de gelukkige bezitter van een Encyclopaedia Britannica. Bijna had ik hem in de kringloopwinkel laten staan. Ik stond alweer buiten, op het punt op mijn fiets te stappen, in gedachten nog bij de Britannica. Overweldigd door een vlaag van hebzucht moest ik weer naar binnen. Met kloppend hart in mijn keel wachtte ik mijn beurt af in de rij voor de kassa. Zou een ander er vlak voor mijn neus vandoor gaan met deze schatkamer van kennis? Ik had geluk. Voor slechts €60 zou de in fraai kunstleder gevatte 23-delige strekkende meter geleerdheid bij me thuisbezorgd worden. Een spotprijs als je bedenkt wat de oorspronkelijke eigenaar voor de encyclopedie moet hebben neergeteld. Het monument bleek al meer dan een half jaar in de winkel te staan. Onbegrijpelijk!

Een deel van de Britannica openslaan is een duik nemen in een oceaan van kennis. Zeer uitgebreide, vaak rijk geïllustreerde artikelen over de meest onverwachte onderwerpen. Een paar voorbeelden. Aan peyotisme, het rituele gebruik van de peyote-cactus bij de indianen, wordt maar liefst anderhalve pagina gewijd. Het perpetuum mobile wordt in 2 pagina’s behandeld, uiteraard met plaatjes. De Perzische geschiedenis krijgt 35 bladzijdes. De geschiedenis van de spotprent: 10 bladzijdes met louter illustraties!

Een papieren encyclopedie is belichaamde, tastbare kennis. Kennis waar je je grijpgrage handjes doorheen kunt laten gaan, kennis die je kunt besnuffelen. Dat schept een fysieke band met kennis die je achter een computer niet krijgt. Je stuit op verrassingen die bij de electronische versie niet mogelijk zijn. Bladerend door de Britannica kom je onderwerpen tegen als: de geschiedenis van de letter p, tanks in de eerste wereldoorlog, vergeten ontdekkingsreizigers, verschillende typen harnassen, duizendpoten,… etcetera, ectetera. Een onuitputtelijke reeks verrassingen, onuitputtelijk voedsel voor mijmeringen en wilde associaties .

De Britannica heeft wat de virtuele encyclopedie door zijn gebrek aan massa en volume mist: monumentale allure. De Britannica: overblijfsel van een imperium, samenvatting van de wereld, koninkrijk om uren in rond te dwalen, 20.000 mijlen onder zee.

Hoe is het te verklaren dat het roken dreigt uit te sterven? Dat het ongezond is wisten we al langer dan vandaag. In de jaren ‘70 rookten politici nog in het openbaar, tijdens kamerdebatten. Maar ook toen was algemeen bekend dat roken een dodelijke verslaving is. Het zou kunnen dat de antirookboodschap er toen nog niet lang genoeg was ingeramd door de rookhaters. Want dat is een feit, mijn leven lang ben ik gehersenspoeld met de boodschap dat roken slecht is. De tijd dat de dokter een camel rookte heb ik niet meegemaakt. Ongetwijfeld ben ik daardoor geconditioneerd en met mij een groeiende meerderheid. Maar misschien is er een metabletische verklaring van dit fenomeen. De metabletica verklaart veranderingen niet op een causale manier, maar wil de dingen in hun synchrone samenhang snappen. De metabletische verklaring is simpel. Het roken verdwijnt omdat de machines veranderd zijn. Industriegebieden waren vroeger wouden van rokende fabriekspijpen, tegenwoordig valt er amper nog een rokende schoorsteen te zien. De lawaaiige, rokende machines zijn vervangen door stille computers, de motoren van onze grotendeels op diensten draaiende economie. De machine is niet alleen een metafoor voor de mens, maar ook, sinds de industriële revolutie, een ideaal. Produceren als een machine, met de precisie en de snelheid van een machine. De dagbladjournalistiek met zijn deadlines (niet toevallig een sector waar traditioneel tegen de klippen op werd gerookt) heeft dit ideaal tot norm verheven. Het is een geweldige machine die aan de lopende band nieuws produceert. Nieuw nieuws verdrijft het oude nieuws. Het nieuws holt achter zichzelf aan gelijk de zon in Prediker. De dagbladjournalist is net als een arbeider aan de lopende band een slaaf van de tijd. De journalist lijkt de antithese van de lopende-band-arbeider, want in tegenstelling tot deze arbeider moet de journalist telkens met iets nieuws komen. Maar dat neemt niet weg dat beiden op dezelfde, industriële manier produceren. De arbeider in de autofabriek produceert voor de schroothoop, de journalist voor de oudpapierbak. Allebei produceren ze veroudering.

Terug naar het roken. De machine, belichaming van een ideaal, is veranderd. Daarmee is het ideaalbeeld van de mens veranderd. De mens die zich spiegelt aan de rokende machine is ouderwets. De computer is een machine zonder eigenschappen. Het nieuwe ideaal is dienovereenkomstig: een mens zonder eigenschappen, een flexibele, programmeerbare mens.

De evolutiereeks hiernaast van olielampjes (opgegraven in Palestina), die dateren van 3000 v. Chr. tot 400 v Chr. geeft aanleiding te denken dat technische verbeteringen vergelijkbaar zijn met succesvolle mutaties bij organismen. We zien hoe een tuit geleidelijk uit de kom groeit, en hoe de kom, het eerste ontwerp, verandert in een soort flesje. Het proces van cumulatieve selectie is analoog aan het ontstaan van bijvoorbeeld vinnen en kieuwen bij een vis, door middel van mutaties. Er is niet sprake van één persoon die op eigen houtje de ideale olielamp uitvindt, maar een reeks anonieme uitvinders die kleine verbeteringen aanbrengen die bij elkaar opgeteld resulteren in de olielamp zoals wij die kennen. Het is een radicale transformatie: in de laatste lamp van de reeks laat zich nauwelijks meer het bouwplan van de eerste herkennen.

Wat me vooral verbaast is de enorme tijdsspanne tussen het eerste type lamp en de laatste. Een periode van meer dan 2500 jaar. Hoe is dat te verklaren? Zou er niet één persoon zijn geweest in al die eeuwen die het lumineuze idee kreeg om maar meteen die tuit eraan te boetseren? Of zou deze meteen zijn gestenigd, beschuldigd van hekserij waarbij diens uitvinding voor generaties taboe zou zijn verklaard?

Een mogelijke verklaring is dat niemand zich werkelijk verdiepte in de olielamp. Het ding voldeed redelijk, er was geen echt probleem. Je moest natuurlijk wel (vooral bij de eerste exemplaren) oppassen dat de brandende pit er niet uit viel, of dat je olie morste. De uitvinders, degenen die inzagen wat er beter zou kunnen, zagen maar een deel van de oplossing. Er was geen researchprogramma voor ‘de ideale olielamp’. Er bestond geen vraag naar. Het idee dat je iets kon uitvinden, iets zelf kon bedenken leefde waarschijnlijk nauwelijks. De wereld was gemaakt door goden. Uitvindingen waren ofwel van de goden afkomstig of van mythische helden, en die laatste werden vrijwel altijd gestraft door de goden voor hun vermetelheid. Een verbetering van een uitvinder moest ongetwijfeld opboksen tegen conservatisme en bijgeloof, maar zou worden overgenomen als de persoon over genoeg sociale status beschikte. Tenslotte ging het om een verbetering, hoe klein dan ook.

De reeks van verbeteringen van de olielamp vormt in zijn geheel een blinde horlogemaker à la Dawkins. Hoewel de term blind niet helemaal klopt, het is eerder een ‘bijziende’ pottenbakker die deze olielamp heeft ontworpen. De evolutie van de olielamp laat zien dat technische ontwikkeling een grotendeels onbewust proces is, dat net zo onbewust verloopt als de natuurlijke selectie. Deeluitvindingen zijn weliswaar bewust, maar het eindpunt ligt niet vast, net zoals de evolutie geen eindpunt kent. Er is geen doeloorzaak bij deze olielamp.

Hetzelfde geldt voor de ontwikkeling van technologie: er is geen eindpunt, geen doeloorzaak. Hoewel deeluitvindingen, bijvoorbeeld de transistor, met een nauw omschreven doel zijn ontworpen, geldt dat niet voor de toepassingen ervan. Een voorbeeld: het internet is ondenkbaar zonder de transistor. Niemand kon deze toepassing van de transistor voorzien. ‘De’ uitvinder van het internet bestaat niet. Het wordwide web is de uitkomst van een onbewuste ontwikkeling, een proces met talloze tussenstappen en stapjes, allemaal stuk voor stuk zeer bewust en zeer doelgericht gemaakt, maar als geheel is de ontwikkeling niet doelgericht en onbewust verlopen. Achteraf lijkt het de bedoeling geweest, maar dat is bedriegelijk. We zijn er door overvallen. Evenmin als er vraag was naar een ideale olielamp is er vraag geweest naar internet. Er is geen bewustzijn achter dit soort ontwikkelingen, geen ’sturende hand’, geen masterplan.

Evenmin als de mens aan de hand van een blauwdruk is geschapen, is de cultuur die hij heeft gecreëerd het resultaat van een ontwerp. In dat opzicht is er geen fundamenteel verschil tussen technologie, kunst of biologie. Of het nu gaat om de ontwikkeling van machines, de manier waarop stijlen elkaar afwisselen, of het ontstaan van soorten: in alle drie gevallen is er sprake van een blind, onbewust proces genaamd evolutie.