De evolutiereeks hiernaast van olielampjes (opgegraven in Palestina), die dateren van 3000 v. Chr. tot 400 v Chr. geeft aanleiding te denken dat technische verbeteringen vergelijkbaar zijn met succesvolle mutaties bij organismen. We zien hoe een tuit geleidelijk uit de kom groeit, en hoe de kom, het eerste ontwerp, verandert in een soort flesje. Het proces van cumulatieve selectie is analoog aan het ontstaan van bijvoorbeeld vinnen en kieuwen bij een vis, door middel van mutaties. Er is niet sprake van één persoon die op eigen houtje de ideale olielamp uitvindt, maar een reeks anonieme uitvinders die kleine verbeteringen aanbrengen die bij elkaar opgeteld resulteren in de olielamp zoals wij die kennen. Het is een radicale transformatie: in de laatste lamp van de reeks laat zich nauwelijks meer het bouwplan van de eerste herkennen.
Wat me vooral verbaast is de enorme tijdsspanne tussen het eerste type lamp en de laatste. Een periode van meer dan 2500 jaar. Hoe is dat te verklaren? Zou er niet één persoon zijn geweest in al die eeuwen die het lumineuze idee kreeg om maar meteen die tuit eraan te boetseren? Of zou deze meteen zijn gestenigd, beschuldigd van hekserij waarbij diens uitvinding voor generaties taboe zou zijn verklaard?
Een mogelijke verklaring is dat niemand zich werkelijk verdiepte in de olielamp. Het ding voldeed redelijk, er was geen echt probleem. Je moest natuurlijk wel (vooral bij de eerste exemplaren) oppassen dat de brandende pit er niet uit viel, of dat je olie morste. De uitvinders, degenen die inzagen wat er beter zou kunnen, zagen maar een deel van de oplossing. Er was geen researchprogramma voor ‘de ideale olielamp’. Er bestond geen vraag naar. Het idee dat je iets kon uitvinden, iets zelf kon bedenken leefde waarschijnlijk nauwelijks. De wereld was gemaakt door goden. Uitvindingen waren ofwel van de goden afkomstig of van mythische helden, en die laatste werden vrijwel altijd gestraft door de goden voor hun vermetelheid. Een verbetering van een uitvinder moest ongetwijfeld opboksen tegen conservatisme en bijgeloof, maar zou worden overgenomen als de persoon over genoeg sociale status beschikte. Tenslotte ging het om een verbetering, hoe klein dan ook.
De reeks van verbeteringen van de olielamp vormt in zijn geheel een blinde horlogemaker à la Dawkins. Hoewel de term blind niet helemaal klopt, het is eerder een ‘bijziende’ pottenbakker die deze olielamp heeft ontworpen. De evolutie van de olielamp laat zien dat technische ontwikkeling een grotendeels onbewust proces is, dat net zo onbewust verloopt als de natuurlijke selectie. Deeluitvindingen zijn weliswaar bewust, maar het eindpunt ligt niet vast, net zoals de evolutie geen eindpunt kent. Er is geen doeloorzaak bij deze olielamp.
Hetzelfde geldt voor de ontwikkeling van technologie: er is geen eindpunt, geen doeloorzaak. Hoewel deeluitvindingen, bijvoorbeeld de transistor, met een nauw omschreven doel zijn ontworpen, geldt dat niet voor de toepassingen ervan. Een voorbeeld: het internet is ondenkbaar zonder de transistor. Niemand kon deze toepassing van de transistor voorzien. ‘De’ uitvinder van het internet bestaat niet. Het wordwide web is de uitkomst van een onbewuste ontwikkeling, een proces met talloze tussenstappen en stapjes, allemaal stuk voor stuk zeer bewust en zeer doelgericht gemaakt, maar als geheel is de ontwikkeling niet doelgericht en onbewust verlopen. Achteraf lijkt het de bedoeling geweest, maar dat is bedriegelijk. We zijn er door overvallen. Evenmin als er vraag was naar een ideale olielamp is er vraag geweest naar internet. Er is geen bewustzijn achter dit soort ontwikkelingen, geen ’sturende hand’, geen masterplan.
Evenmin als de mens aan de hand van een blauwdruk is geschapen, is de cultuur die hij heeft gecreëerd het resultaat van een ontwerp. In dat opzicht is er geen fundamenteel verschil tussen technologie, kunst of biologie. Of het nu gaat om de ontwikkeling van machines, de manier waarop stijlen elkaar afwisselen, of het ontstaan van soorten: in alle drie gevallen is er sprake van een blind, onbewust proces genaamd evolutie.
0 Responses to “de bijziende pottenbakker”